Over samenwerking, zelfreflectie en tegenspraak

Het tweede deel van het Grant Thornton Commissarissen Benchmarkonderzoek 2025-2026 laat zien dat Nederlandse raden van commissarissen over het algemeen tevreden zijn over hun samenwerking. Tegelijkertijd signaleren zij een aantal aandachtspunten die soms al jaren terugkeren. Vooral de gelijkwaardige inbreng van commissarissen permanente educatie, psychologische veiligheid en de mate van zelfkritiek binnen raden van bestuur vragen volgens respondenten blijvend om aandacht. Het onderzoek is gebaseerd op 198 vragenlijsten - waaronder 113 via een persoonlijk interview - met commissarissen, bestuurders, secretarissen en internal auditors.

Image

Gelijkwaardige inbreng en permanente educatie grootste zorgen 

Over de samenwerking binnen raden van commissarissen bestaat veel overeenstemming. Respondenten vinden dat een goed functionerende raad onder andere wordt gekenmerkt door effectieve vergaderingen, goede onderlinge communicatie, diversiteiten voldoende steun tussen commissarissen onderling. 

Toch blijkt uit het onderzoek dat in de praktijk die samenwerking niet op alle punten even goed is. . Een van de meest opvallende uitkomsten is dat vrijwel alle onderzochte groepen verbeteringen zien in de gelijkwaardige inbreng van commissarissen. Zeventien van de achttien benchmarks noemen dit als verbeterpunt. Ook het gelijkwaardige aandeel in de besluitvorming wordt meerdere keren genoemd. Volgens veel respondenten zijn niet alle stemmen in de boardroom even sterk vertegenwoordigd of worden voldoende gehoord bij elk onderwerp.

"Men heeft niet het idee dat iedere commissaris dezelfde ruimte krijgt om invloed uit te oefenen op discussies en besluitvorming."

Een tweede hardnekkig aandachtspunt is permanente educatie. Eveneens zeventien van de achttien benchmarks vinden dat commissarissen meer moeten investeren in hun professionele ontwikkeling. Opvallend is dat dit onderwerp al jarenlang terugkomt in het onderzoek. Ondanks brede erkenning van het belang van kennisontwikkeling blijkt de praktijk weerbarstig.

"Permanente educatie is al jaren een verbeterpunt. Het belang ervan wordt breed erkend, maar de praktijk blijft achter."

Opvallende cijfers 

  • 17 van de 18 benchmarks zien een verbeterwens bij de gelijkwaardige inbreng van commissarissen.  
  • 17 van de 18 benchmarks vinden dat commissarissen meer aan permanente educatie moeten doen.  
  • Ondanks de overwegend positieve beoordeling van de rvc zien respondenten bij tweederde van de onderzochte samenwerkingsaspecten nog ruimte voor verbetering. 

Commissarissen zijn kritischer naar de rvb dan naar zichzelf 

Wanneer naar enkele eigenschappen van de rvc en de rvb wordt gekeken, ontstaat een opvallend contrast. Raden van commissarissen krijgen relatief positieve beoordelingen. Vooral commitment, het centraal stellen van het organisatiebelang, openheid en toegankelijkheid zijn herkenbaar aanwezig. Dominantie wordt juist gezien als een eigenschap die niet aanwezig is bij de raad van commissarissen. Samenwerken en zelfkritisch vermogen zijn voor de commissarissen de belangrijkste punten waaraan gewerkt moet worden.

"Zelfkritisch vermogen springt eruit als een van de belangrijkste verbeterpunten voor de rvb."

Over raden van bestuur zijn respondenten beduidend kritischer. Hoewel de rvb volgens vrijwel alle respondenten veel commitment toont en het belang van de organisatie centraal stelt, zien commissarissen op andere punten duidelijke verbeterkansen. Zelfkritisch vermogen komt daarbij als belangrijkste aandachtspunt naar voren. Daarnaast worden samenwerking, openheid, transparantie en flexibiliteit veelvuldig genoemd.

Vooral het ontbreken van voldoende zelfreflectie valt op. Negentien benchmarks noemen zelfkritiek als verbeterpunt voor de rvb. Daarmee is dit de meest gedeelde verbeterwens uit het hele hoofdstuk over eigenschappen van de rvb.

Slechts twee van de acht onderzochte eigenschappen van de rvb worden door alle benchmarks positief beoordeeld: commitment en het centraal stellen van het organisatiebelang.  

Opvallende cijfers

Psychologische veiligheid vooral uitdaging voor de ander

Een van de meest actuele thema's uit het onderzoek is psychologische veiligheid. De respondenten kregen vragen voorgelegd over de mate waarin zij zich vrij voelen om vragen te stellen, zich uit te spreken, fouten te delen, zorgen te delen, ideeën aan te dragen en anderen aan te spreken.

Commissarissen beoordelen zichzelf op dit gebied opvallend positief. Vrijwel iedereen geeft aan dat zij zich voldoende vrij voelen om zich uit te spreken. Zodra zij echter kijken naar collega-commissarissen en vooral naar de raden van bestuur, wordt het beeld minder positief.

"Het delen van fouten blijft een van de lastigste onderwerpen aan de top van organisaties."

Vooral de rvb lijkt volgens de respondenten minder vrij te zijn om fouten te delen en elkaar aan te spreken. Juist op deze aspecten zien commissarissen duidelijke verbeterbehoeften. De onderzoekers stellen dat psychologische veiligheid niet alleen een thema is op de werkvloer, maar ook expliciet aandacht verdient in de bestuurskamer.

Opvallende cijfers

  • 15 benchmarks vinden dat de rvb zich minder geremd moeten voelen om fouten te delen.
  • 12 tot 13 benchmarks zien verbeteringen nodig bij het stellen van vragen, zorgen delen en elkaar aanspreken bij de raad van bestuur.

Search- en selectiebureaus krijgen hoge waardering

Een groot deel van het onderzoek richt zich op de inzet van externe partijen bij de werving van nieuwe commissarissen. Hier valt de hoge mate van tevredenheid op. Respondenten zien externe partijen, zoals search- en selectiebureaus, als betrouwbaar, integer en transparant. Ook beschikken zij volgens de deelnemers over relevante netwerken en voldoende kennis van governance.

Bij de zoektocht naar nieuwe commissarissen blijkt vertrouwen belangrijker dan ooit

De voorkeur gaat in veel gevallen uit naar het inzetten van een extern bureau boven uitsluitend gebruikmaken van het eigen netwerk. Commissarissen vinden bovendien dat bureaus oog moeten hebben voor zowel technische als persoonlijke competenties van kandidaten. Op dit terrein zijn nauwelijks verbeterwensen zichtbaar.

Opvallende cijfers

  • Alle benchmarks vinden dat een extern bureau moet beschikken over een relevant netwerk, een goed trackrecord en kennis van governance. 
  • 90% van de benchmarks vindt dat externe bureaus voldoende oog hebben voor diversiteit hoewel vijf van de 18 benchmarks aangeven dat externe partijen wel wat minder oog mogen hebben voor diversiteit.
  • Slechts één benchmark noemt flexibiliteit van een extern bureau als verbeterpunt. 

Meer behoefte aan tegenspraak

Een laatste opvallende conclusie betreft de behoefte aan meer tegengeluid binnen organisaties. Vrijwel alle benchmarks vinden dat raden van bestuur meer tegenspraak uit de organisatie zouden moeten ontvangen. Tegenspraak wordt daarbij niet gezien als verstoring van besluitvorming, maar als een voorwaarde voor goed bestuur en betere besluitvorming.

"De sterkste bestuurders zijn niet degenen die de meeste antwoorden hebben, maar degenen die de meeste vragen toelaten."

Kernboodschap

De rode draad in dit onderzoek is helder: commissarissen zijn overwegend tevreden over het functioneren van raden van commissarissen, maar verwachten meer zelfkritiek, openheid en leervermogen van zowel zichzelf als van bestuurders. Permanente educatie en psychologische veiligheid en  blijven belangrijke opgaven voor de boardroom van de toekomst.

"De uitkomsten van dit onderzoek laten zien dat effectief toezicht niet alleen draait om wat er op de agenda staat, maar ook om hoe bestuurders en commissarissen met die agenda omgaan."